Samplen is technisch gratis en universeel geworden: een fragment uit een oude plaat staat vanuit een slaapkamer binnen een uur op Spotify, TikTok en YouTube. De rechten eronder zijn dat allerminst. Wie commercieel sampelt, sleept twee zelfstandige rechtenlagen mee — het auteursrecht op de compositie én het naburige recht op de geluidsopname — en dat onderscheid bepaalt of een release blijft staan of stilletjes wordt teruggetrokken.

Twee lagen, twee handtekeningen

Het auteursrecht beschermt de compositie: melodie, akkoordverloop en songtekst. Artikel 1 van de Auteurswet geeft de maker het uitsluitend recht om zijn werk openbaar te maken en te verveelvoudigen; dat recht ligt bij de componist of, in de praktijk, de muziekuitgever. Daarnaast rust op de concrete opname een eigen, naburig recht: artikel 6 van de Wet op de naburige rechten kent aan de producent van fonogrammen — meestal het platenlabel — het uitsluitend recht toe om toestemming te verlenen voor het reproduceren van het fonogram. Wie een fragment uit de master kopieert, heeft dus toestemming van beide lagen nodig. Zoals jurist Mauritz Kop in 2016 bij NPO Soul & Jazz (NTR) toelichtte: eerst de auteursrechthebbende van het liedje, daarna de rechthebbende van de opname.

Versnipperd, territoriaal en zonder Europees loket

De rechten op een nummer liggen zelden in één hand; ze zijn verdeeld over componisten, tekstschrijvers, uitgevers, musici en label. Bovendien is intellectuele eigendom nationaal: er bestaat, in Kops woorden, "in Europa niet één loket waarbij men alle rechten voor een bepaald liedje kan clearen". Een licentie voor de Verenigde Staten dekt Europa niet, en de Benelux dekt Frankrijk of Duitsland niet automatisch. Omdat een streamingrelease wereldwijd is, worden de gaten in de dekking meteen zichtbaar — clearance blijft "een tamelijk lange weg".

Herkenbaar of onherkenbaar — en de licentie van de toekomst

Samplen is juridisch een vorm van verveelvoudigen: artikel 13 van de Auteurswet rekent iedere gehele of gedeeltelijke bewerking in gewijzigde vorm daartoe, zolang geen nieuw, oorspronkelijk werk ontstaat. Het verschil tussen autosonisch samplen (de opname letterlijk overnemen) en allosonisch samplen (de passage naspelen) bepaalt of óók het naburige recht wordt geraakt. De herkenbaarheid is de scharnier: onherkenbaar gerecycled materiaal valt eerder buiten de inbreuk, maar dat is een inschatting, geen garantie — de feiten en uiteindelijk de rechter beslissen. Tot slot raakt het sampledossier het auteurscontractenrecht: artikel 25c van de Auteurswet waarborgt een billijke vergoeding en zelfs een aanvullende vergoeding bij nieuwe, nog onbekende exploitatievormen. Wie vandaag klaart, formuleert de licentie expliciet voor streaming, download, sync en social media, en voor alle territoria. De gevaarlijkste sample is niet de dure, maar de half-geklaarde.