In 2023 ging een nummer viral dat klonk als een gloednieuwe samenwerking tussen Drake en The Weeknd — "Heart on My Sleeve". Geen van beiden had eraan meegewerkt: een anonieme maker had hun stemmen met AI nagebootst. Het nummer werd na bezwaar van het label van de streamingdiensten gehaald. Hoe beschermt u uw stem, uw opname en uw composities tegen dit soort gebruik — en wat moet daarover in uw contract staan vóórdat u tekent?
In dit artikel leest u waar een ervaren muziekjurist op let bij AI-clausules in muziekcontracten — kunstmatige intelligentie (AI), ook wel artificiële intelligentie genoemd, raakt inmiddels elke laag van een muziekdeal. U leest op welke vier dingen zo'n clausule kan slaan, hoe AI ingrijpt op het verschil tussen master en compositie, hoe stemkloning juridisch is verankerd, wat de Europese DSM-richtlijn en de EU AI Act regelen, en welke punten een jurist verder naloopt. Wilt u eerst het bredere kader? Lees dan ook onze pagina over uw muziekcontract laten checken. Geschreven voor artiesten, vocalisten, producers, songwriters, labels en muziekuitgevers. Dit is algemene, educatieve informatie en geen juridisch advies op maat.
Master versus compositie: wie bezit de opname?
Waarom AI muziekcontracten dwingt tot herziening
De meeste contracten tussen artiesten, labels en uitgevers zijn nooit met AI in gedachten geschreven. Daardoor ontstaan gaten: mag een label de catalogus van een artiest door een AI laten gebruiken voor training? Van wie zijn de rechten op een track die deels door AI is gecomponeerd? Brede formuleringen als "alle huidige en toekomstige, nog niet bekende exploitatievormen" worden door de ene partij gelezen als inclusief AI-training, en door de andere bestreden. Die onduidelijkheid lost u op met een expliciete, voor beide partijen eerlijke AI-clausule — niet met stilzwijgen.
De vier dingen waarop een AI-clausule kan slaan
Een clausule die enkel "AI-gebruik" noemt zonder te specificeren, is meestal te breed of te smal. In de praktijk gaat het om vier verschillende scopes.
1. Training op bestaande opnames
Mag uw muziek worden gebruikt om een AI-model te trainen? Dat is iets anders dan een AI-track publiceren. Een specifieke training-clausule — met of zonder opt-out en vergoeding — laat minder ruimte voor interpretatie dan een algemene exploitatiebepaling.
2. Stemkloning en stemgebruik
Voor vocalisten is dit de meest persoonlijke kwestie — precies waar de Drake/The Weeknd-imitatie om draaide. Toestemming voor opname of distributie zegt niets over een synthetische stem. Leg ten minste vast: welk gebruik mag, voor welke duur, in welke landen, tegen welke vergoeding, en wat er gebeurt na beëindiging van het contract. Mist u deze afspraak, dan kunt u — zonder aanvullende vergoeding — feitelijk de zeggenschap over uw eigen stemgeluid weggeven voor toekomstig AI-gebruik.
3. Metadata, labeling en AI-tooling in de productie
AI zit ook in mastering-tools, stemscheiding en metadata-tagging. Wie draagt de verantwoordelijkheid als zo'n tool inputmateriaal verwerkt, en mag dat materiaal er überhaupt "in"?
4. Inkomstenverdeling uit AI-gegenereerd materiaal
Als AI meeschrijft aan een beat of melodielijn: van wie is die bijdrage, en hoe wordt de opbrengst verdeeld? In songwriting-camps wordt al geëxperimenteerd met pro-rata-afspraken, maar een vaste marktstandaard is er nog niet.
Master versus compositie: wie bezit wat?
Muziekrechten zijn in Nederland grofweg verdeeld in auteursrecht (op de compositie en de tekst) en naburige rechten (op de uitvoering en de opname — de master). De wettelijke basis voor het auteursrecht staat in artikel 1 van de Auteurswet:
"Het auteursrecht is het uitsluitend recht van den maker van een werk van letterkunde, wetenschap of kunst, of van diens rechtverkrijgenden, om dit openbaar te maken en te verveelvoudigen, behoudens de beperkingen, bij de wet gesteld."
Hoe groot het belang van dat onderscheid is, bewijst de bekendste mastergeschiedenis van het afgelopen decennium: toen de masters van Taylor Swift werden verkocht, nam zij haar eerste albums opnieuw op als "(Taylor's Version)" om zélf eigenaar te worden van nieuwe opnames. Het auteursrecht op de composities bleef bij haar (en haar mede-schrijvers); de masters niet. Een AI-clausule grijpt precies op dat onderscheid in — een stemclone die een bestaande uitvoering of opname nabootst raakt de naburige rechten (de Wet op de naburige rechten), terwijl een nieuw gegenereerde melodie het auteursrecht op de compositie raakt. Veel exploitatierechten worden collectief beheerd — auteursrechten via Buma/Stemra, naburige rechten via Sena — telkens voor het bij hen aangesloten repertoire. Behandel de lagen dus afzonderlijk. Lees ook onze analyse van het nieuwe naburige recht voor uitgevers.
Stemkloning: portretrecht, privacy en de ELVIS Act
Een stem is uniek en persoonlijk; het ongeautoriseerd nabootsen ervan raakt de identiteit van de artiest. Nederland kent geen apart "stemrecht": de bescherming rust primair op de onrechtmatige daad (art. 6:162 BW) en op de privacy- en gegevensbescherming — een stemopname kan een persoonsgegeven zijn, en de biometrische regels spelen met name wanneer de stem wordt verwerkt om iemand uniek te identificeren, zodat de AVG in beeld komt. Het portretrecht (art. 19–21 Auteurswet) speelt pas mee wanneer óók iemands beeld of gelijkenis wordt nagebootst, en de naburige rechten komen in beeld zodra een beschermde uitvoering of opname wordt overgenomen. De Engelse contractterm "voice and likeness" heeft daarom weinig direct Nederlands equivalent — hij raakt verschillende lagen tegelijk. In de Verenigde Staten beschermt de ELVIS Act (Ensuring Likeness, Voice, and Image Security Act) van de staat Tennessee — sinds 1 juli 2024 — de stem van artiesten expliciet tegen ongeautoriseerde AI-imitatie. Let op: dit is een Amerikaanse deelstaatwet zonder directe werking in Nederland of de EU; wel is goed denkbaar dat vergelijkbare regels in Europa volgen.
De Europese regels: DSM-richtlijn en de AI Act
De DSM-richtlijn (2019/790) regelt uitzonderingen voor text-and-data-mining (TDM). Houd twee regimes uit elkaar:
Artikel 3 — wetenschappelijk onderzoek. Onderzoeks- en erfgoedinstellingen mogen TDM toepassen op rechtmatig toegankelijk materiaal, zonder dat rechthebbenden zich kunnen verzetten.
Artikel 4 — algemene TDM. Ook voor commerciële doeleinden mag TDM op rechtmatig toegankelijk materiaal, maar rechthebbenden kunnen een voorbehoud (opt-out) maken, bijvoorbeeld via machineleesbare metadata. Controleer per repertoire en beheerorganisatie of een geldig TDM-voorbehoud is gemaakt; waar dat zo is, vergt trainen op dat repertoire in beginsel een licentie. (Voor audiobestanden is een industriebrede technische standaard voor zulke opt-outs overigens nog in ontwikkeling.)
De EU AI Act (Verordening (EU) 2024/1689) creëert geen nieuw "trainingsrecht", maar legt aanbieders van algemene AI-modellen (general-purpose AI) transparantieverplichtingen op — onder meer een samenvatting van het gebruikte trainingsmateriaal — en kent voor bepaalde toepassingen een plicht om AI-content herkenbaar te labelen. De GPAI-verplichtingen gelden vanaf 2 augustus 2025, met algemene toepassing vanaf 2 augustus 2026. Europa versus de VS: waar Amerikaanse AI-bedrijven zich vaak op fair use beroepen, kent Europa die doctrine niet — hier geldt: binnen een uitzondering vallen, of toestemming hebben. Daardoor hebben Europese rechthebbenden naar verwachting vaker juridische aanknopingspunten. Wilt u zich verder inlezen, zie het regelgevend kader voor AI van de Europese Commissie.
AI-clausules in een muziekcontract: wat een muziekjurist checkt vóór je tekent.
Lopende rechtszaken
Ter illustratie van waar het naartoe beweegt — puur educatief, geen advies over een concrete zaak: in 2023 spanden grote muziekuitgevers een procedure aan tegen een AI-bedrijf met de stelling dat hun songteksten zonder licentie als trainingsdata waren gebruikt. In Duitsland probeerden consumentenorganisaties het gebruik van socialemediaberichten voor AI-training te laten verbieden. De uitkomsten van zulke zaken — in de EU én de VS — zullen mede bepalen waar de grens van rechtmatig AI-gebruik komt te liggen, en daarmee hoe stevig uw contractuele afspraken moeten zijn.
Waar een muziekjurist verder op let
Naast de AI-vragen loopt een jurist bij elk muziekcontract een vaste reeks punten na:
Looptijd, opties en verlenging — verlengt de deal automatisch? Liggen er eenzijdige opties bij de wederpartij?
Territorium en exclusiviteit — Benelux, Europa of "het universum", en exclusief voor welke activiteiten?
Overdracht versus licentie — raakt u het recht kwijt of geeft u alleen toestemming voor bepaald gebruik?
Royalty's, voorschot en recoupment — welk percentage, en waarover precies (bruto of na aftrek van welke kosten)?
Rekening en verantwoording — krijgt u inzicht in de inkomsten en een audit-recht?
Toepasselijk recht en forumkeuze — een buitenlandse rechtskeuze kan de uitgangspositie beïnvloeden, maar de dwingendrechtelijke maker-bescherming blijft op grond van art. 25h lid 2 Auteurswet van toepassing wanneer de exploitatie overwegend in Nederland plaatsvindt.
Dwingend recht: bescherming die boven het contract gaat
Een deel van uw bescherming staat niet in het contract, maar in de wet — en gaat vóór op afwijkende afspraken. Het auteurscontractenrecht (art. 25b–25h Auteurswet) geeft makers onder meer recht op een billijke vergoeding (art. 25c), op een aanvullende vergoeding bij onverwacht succes (de bestsellerbepaling, art. 25d) en op transparante informatie over de exploitatie (art. 25ca). Onredelijk bezwarende bedingen kunnen worden vernietigd (art. 25f), en bij structureel niet-gebruik kan de maker de overeenkomst ontbinden (non-usus, art. 25e). Persoonlijkheidsrechten zijn bovendien niet overdraagbaar; van sommige kan de maker wel afstand doen (art. 25 lid 3 Auteurswet). Voor uitvoerende kunstenaars — zangers en muzikanten — geldt een vergelijkbare bescherming: artikel 2b van de Wet op de naburige rechten verklaart dit auteurscontractenrecht van overeenkomstige toepassing. Bedingen die hiermee in strijd zijn, kunnen — afhankelijk van de bepaling en de omstandigheden — vernietigbaar of niet-afdwingbaar zijn, ook als u ervoor heeft getekend.
Een eerlijke AI-clausule: checklist
Een goede AI-clausule laat zo min mogelijk aan uitleg over. Loop ten minste deze punten langs:
Training — mag uw werk een AI-model trainen? Zo ja: met opt-out, en tegen welke vergoeding?
Synthetische stem — welk gebruik, voor welke duur, in welke landen, tegen welke vergoeding?
AI-outputs — van wie is een mede door AI gemaakte track, en hoe worden de splits verdeeld?
Sublicentie en doorgifte — mag de wederpartij uw werk doorgeven aan derden of AI-platforms?
Transparantie en labeling — wordt AI-gebruik gemeld en AI-content herkenbaar gemaakt?
Audit, verwijdering en takedown — kunt u controleren, en gebruik laten stoppen of data laten wissen?
Na beëindiging — welke AI-rechten blijven gelden, en welke vervallen, als het contract eindigt?
Let op: een contractuele afspraak is geen technische garantie — scraping en crawling kunnen feitelijk plaatsvinden los van wat er in het contract staat. Combineer uw afspraken daarom met machineleesbare voorbehouden waar dat kan.
Veelgemaakte fouten
Geen of een vage AI-clausule. Laat niet aan toeval over of uw werk in datasets belandt, en definieer wat "AI" betekent — anders doet de wederpartij dat.
Te ruime overdracht. Vaak volstaat een licentie; overdracht "voor de hele wereld en de volledige duur" is zelden nodig.
Geen sample-clearance. Gebruik nooit ongeclearde fragmenten; regel clearance contractueel — zie ook onze blog over clearance van muziek in videoclips.
Vertrouwen op de titel. Een "artiestencontract" kan in werkelijkheid een vergaande overdracht bevatten — lees de inhoud.
Veelgestelde vragen
Mag een label mijn opnames gebruiken voor AI-training?
Dat hangt af van wat het contract zegt — preciezer: of er een specifieke training-clausule is, of een algemene exploitatie-clausule die zo breed is dat training erin past. Voor een concrete vraag is beoordeling van het specifieke contract nodig.
Wat doet een stemkloning-clausule precies?
Die legt vast onder welke voorwaarden uw stem mag worden gebruikt voor AI-content: territoriaal begrensd, tijdelijk, voor welke doelen, en wat er gebeurt bij beëindiging. Brede formuleringen geven de wederpartij een mandaat dat daarna niet vanzelf terugkomt.
Kan een contract afspraken bevatten die in strijd zijn met de wet?
Voor een deel niet. Het auteurscontractenrecht bevat dwingendrechtelijke bescherming; bepalingen die daarmee in strijd zijn, kunnen worden vernietigd. Een check kijkt daarom ook naar wat er wettelijk niet wég te contracteren is.
Klankbord
Wilt u eerst weten waar u aan toe bent voordat u tekent? Lees voor het bredere kader ook de blog Muziekrecht en kunstmatige intelligentie. Wij denken graag met u mee — als klankbord bij het controleren of opstellen van een eerlijke AI-clausule. Laat uw muziekcontract checken op AI-clausules vóór u tekent: neem vrijblijvend contact op.
In het AI-tijdperk geldt meer dan ooit: bezint eer ge begint — maar met de juiste afspraken houdt u meer grip op uw stem, uw opnames en uw werk.
Stemkloning, portretrecht en de ELVIS Act: bescherming van je stem.
Dit artikel biedt algemene informatie over het muziekrecht en is geen juridisch advies op maat. De AI-regelgeving is volop in ontwikkeling. Voor uw specifieke situatie is een individuele beoordeling nodig.